برخى از عناوين آثار تاريخى عبد العزيز جلودى ازدى كه در شمار عالمان شيعى معروف شهر بصره بوده عبارت است از : كتاب الجمل ، كتاب صفين ، « 1 » كتاب الحكمين ، كتاب الغارات ، كتاب الخوارج ، كتاب ذكر على عليه السّلام فى حروب النبى ، كتاب مآل الشيعة بعد على عليه السّلام ، أخبار التوابين و عين الوردة ، أخبار المختار ، أخبار على بن الحسين ، أخبار أبى جعفر محمد بن على عليه السّلام ، أخبار عمر بن عبد العزيز ، أخبار من عشق من الشعراء ، أخبار قريش و الأصنام ، كتاب طبقات العرب و الشعراء ، كتاب خطب النبى صلّى اللّه عليه و آله ، كتاب خطب عثمان ، كتاب رسائل عمر ، كتاب رايات الأزد ، كتاب مناظرات على بن موسى الرضا ( ع ) . « 2 » احمد بن إسماعيل بن عبد الله بجلى كه از مردمان قم بوده ، آثارى در تاريخ داشته است . از مهمترين آثار او كتاب العباسى است كه نجاشى دربارهء آن نوشته است : و هو كتاب عظيم نحو من عشرة آلاف ورقة من أخبار الخلفاء و الدولة العبّاسية . رأيت منه أخبار الأمين . اين كتاب در دست محمد بن حسن قمى بوده و چهار مورد از آن در تاريخ قم نقل كرده است . « 3 » على بن احمد جوّانى نيز كتابى در اخبار صاحب فخ و كتابى در اخبار يحيى بن عبد الله بن حسن نوشته است . « 4 » احمد بن محمد بن خالد برقى محدث برجستهء قمى كتابى با عنوان كتاب المغازى در سيره داشته است . همو آثار تاريخى ديگرى دارد كه عبارت است از : كتاب الشعر و الشعراء ، كتاب البلدان و المساحة ، كتاب التاريخ ، كتاب الانساب ، « 5 » از برجسته‌ترين چهره‌هاى مورخ در عصر امامان ، ابان بن عثمان احمر بجلى است . وى كتاب با ارزشى در اخبار انبياء و نيز سيرهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله داشته كه متأسفانه بخشى از آن بر جاى مانده است . شيخ طوسى دربارهء كتاب او نوشته است : و ما عرف من مصنفاته الّا كتابه الّذى يجمع المبتدأ و المبعث و المغازى و الوفاة و السقيفة و الردّة » . آنگاه افزوده است : و هناك نسخة أخرى أنقص منها رواه القميّون . « 6 » اين كتاب در دسترس على بن ابراهيم قمى بوده و در تفسير مكرر از آن نقل كرده است . نجاشى نيز با كتاب آشنا بوده است . وى نوشته است : له كتاب حسن كبير يجمع المبتدأ و المغازى و الوفاة و الردة . « 7 » اين كتاب در دسترس عالمان فراوانى بوده اما مفصل‌ترين نقل را از آن شيخ طبرسى در كتاب اعلام الورى كرده است . ما بخشهاى بازيافته از اثر او را تحت عنوان

--> ( 1 ) . ابن طاووس در مهج الدعوات از كتاب صفين او دو دعايى كه امام على 7 پيش از جنگ صفين خوانده نقل كرده است . نك : كتابخانهء ابن طاووس ، ص 525 . ( 2 ) . رجال النجاشى ، ص 241 ، 244 ( 3 ) . رجال النجاشى ، ص 97 ، ش 242 . نك : كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 19 . موارد نقل شده در صفحات 145 ، 200 ، 236 ، 237 تاريخ قم آمده است . ( 4 ) . رجال النجاشى ، ص 263 ( 5 ) . رجال النجاشى ، ص 76 ، ش 182 ( 6 ) . الفهرست : 18 ، 19 ( 7 ) . رجال النجاشي : 13